Tuzluca İlçemizi Tanıyalım

Iğdır ilinin nüfus ve yüzölçümü olarak en büyük ilçesi olan Tuzluca ilçemizi hakkında şöyle kısa bilgi verelim;

1-Tuzluca ilçemiz; (1828-1917) yılları arasında Çarlık Rusya işgalinde 89 yıl kalmış.

2-(1917-1920) yılları arasında Ermeni çetelerinin zulmüne uğramıştır.

3-Tuzluca'nın eski adı 1854-1928 yılları arasında ''Kulp'tur''

4-Kulp; Kilit ve mandal manasına gelmektedir.

5-Kulp olan ilçenin adı 18 Kasım 1928'de Tuzluca olarak değiştirilmişti.

6-Eskiden çoğunluğu yüzde 85 Türk-İslam ahali tarafından yerleşmişti.

7-Tuzluca ilçesinde(1828-1920) yıllarında; Azerbaycan Türkleri, Ermeniler, Müslüman ve Ezidi Kürtler yaşardı.

8-Rus asker memur ve aileleri de vardı.

9-Bugün Azerbaycan Türkü, Müslüman Kürt yerleşim yeri

10-7 Ekim 1920 tarihinde Ermeni işgalinden kurtulmuştur.

11-Şamil Ayrım Bey Tuzluca Milis kuvvetinin başındaydı.

12-Tuzluca ilçesinin yüz ölçümü 1254 km2 olup; toplam Iğdır il yüz ölçümünün yüzde 35.4'nü kapsar.

13-Iğdır merkeze 39 km uzaklıktadır.

14-Tuzluca'nın 81 köyü ilçeye bağlı 5 mahallesi vardır.

15-Merkez nüfusu 9316 kişi

16-İlçe genel nüfusu 22.699 olup bir önceki yıla göre 1.238 kişi azalmıştır. İlçede nüfus azalmakta olup göç çok fazladır.

17-İlçe geneli erek nüfusu 11.947

18-İlçe genel kadın nüfusu 10.752

19-En büyük mahallesi Yukarı mahalle en küçük mahallesi Orta Mahalle

20-1886 Rus nüfus sayımında şehir merkez nüfusu 3.074 Genel toplam nüfus 19.899 kişi

21-1908 Rus nüfus sayımında şehir merkezi 4.123 Genel toplam nüfus 29.106 kişi.

22-1927 Türkiye Cumhuriyeti ilk nüfus sayımında Tuzluca şehir merkezi 1.114 Genel Toplam nüfus ise 10.527 kişi.

23-İlçe merkezi rakım 975 metre

24-Kuzeyden Ermenistan ile sınır 18 km

25-1923 yılında ilçe merkezi olmuştur.

26-1924 yılında Doğubeyazıt iline bağlandı.

27-1928 yılında Ağrı iline bağlandı

28-1934 yılında Iğdır ile beraber Kars iline bağlı ilçe merkezi oldu.

29-1992 yılında Iğdır ilçesinin il olmasıyla Tuzluca Iğdır iline bağlı bir ilçe merkezi oldu.

30-Tuzluca ilçesinde çok az Ermeni ve Ezidi Kürtler var.

30- Tuzluca ilçesi 80 köyle  en çok köyü olan ilçemizdir.

32- Köylerin çoğu aşrı göç yüzünden az nüfusa sahiptir.

33-Tuzluca geniş coğrafi alana sahip,  yayları ve Organik ve doğal bal üretimi ile meşhurdur.

34- 1886 Rus nüfus sayımına göre Ermeniler merkez Mollakamer: 409, Güllüce: 798, Abbasgöl: 355 Ermeni, 39 Kürt

35-Ezidi Kürt yerleşimi ve nüfusu 1886 Rus nüfus sayımına göre : Yaylacık (Tendürek) :269, Bostanlı (Haşeri):115, Karanlık : 96, Dipsizkuyu: 220, Badılı:145, Arslanlı (Köye bağlı Zirnovik): 219

36-Tuzluca en yoğun nüfusa 1990 yılında 28.886 ile ulaşmış

37-En az nüfusa ise 1927 yılında 10.527

38-Tuzluca Aras nehri dışında genelde yaz aylarında suyu azalan ve kuruyan küçük  dere ve akarsulara sahiptir.

39-En büyük deresi Acı Dere'dir.

40-Aras vadisinde dar bir ova şeridine sahip olan ilçe arazisinin büyük kısmı dağlık ve yaylalıktır.

41-Dağlık kesim arazi engebeli bir yapıya sahiptir.

42-İlçe sert bir kara iklimi bulunmaktadır.

43-Buna karşılık düzlük ve ovalık kısımda iklim daha yumşaktır.

44-Hava sıcaklığı -19 ile +39 dir.

45-Ekonomi, tarım, hayvancılık, madencilik, arıcılık ve yaylacılıktır.

46-Meşhur Iğdır kaysısı ile birlikte çeşitli meyve ve sebze yetiştirilir.

47-Tuz mağaraları 35 dönüm araziyi kaplamaktadır.

48-Tarihin eski dönemlerinden beri tuz madeni çıkarılarak bölgeye verilmektedir.

49-Türkiye'nin 100 yıllık tuz ihtiyacını karşılayacak tuz madeni bulunmaktadır.

50-Tuzluca'nın güneyinde Ağrı İli ile arasındaki sınırı oluşturan dağlık kuşak üzerinde; Mirgemir, Sinek, Hıdık, Güllük, Kızılziyaret, Yassıbulak, Aslanlı, Kırahtin, Davul Barbora, Guh (Çıngıl) bir çok yaylası bulunmaktadır.

51-Yeşil çayırlıkları ve geniş otlakları var.

52-Suyu, çayırı, havası hayvancılık için çok cazip imkanlara sahiptir.

53-3 devletle sınır olan Iğdır ilini Anadolu'ya bağlayan Karayolu Tuzluca ilçe sınırları içinden geçmektedir.

54- 20 ve 21 Dönem Iğdır ve İstanbul Milletvekili Şamil Ayrım Bey Tuzluca ilçesindendir.

55-22 dönem Iğdır Milletvekili Dursun Akdemir Tuzluca ilçesindendir.

56-Genral Dro Lakaplı Drastamat Kanyan Çetebaşı ve Ermenistan Milli kahramanı Aziz eski Milli Savunma Bakanı Tuzluca ilçesi Sürmeli Köyündendir. Iğdır ve Nahçivan bölgesinde yapılan soykırımlarda 1 derece sorumlu olan kişi.

57-Aşağı mah.1800 yıllarında Baltık Mimarisi ile yapılan ''Anıtsal Taç Kapı'' Tuzluca ilçesinde olup; 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

58-İlçe merkezinde 1800 yıllarında Baltık Mimarisi ile  yapılan ''Kırmızı Renkli Taş Bina'' Okul ve Hastane binası olarak kullanılmış 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

59-Cumhuriyet meydanında Baltık Mimarisi ile 1958 yılında yapılmıştır. Belli bir süre dükkan olarak kullanılmış 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

60-Tarihi Ermeni mezarlığı, Cumhuriyet meydanındadır. 2014 yılında koruma altına alınmıştır.

61-Tuzluca Köprüsü Kars-Tuzluca yolu üzerindedir. 2006 yılında koruma altına alınıp, acil restorasyona ihtiyacı vardır.

62-Tuz Mağaraları üretilen doğal tuzun sağlık açısından çok faydaları var. Günlük 60 ton tam kapasite çalışırsa 200 ton tuz çıkarılabilir. Tuz mağaralarının solunum hastalıklarına iyi geldiği söyleniyor.

63-Tuz Yatağı Höyüğü ve Yerleşkesi : Demir çağ Tunç çağa ait seramikler Yontma taş dönemine ait mimari kalıntılar bulunmuştur.

64-Tuzluca Tekelti Dağı: İlçe merkezi ve Iğdır'dan dahi görülebilen 2560 metre yükseklikte Dik kaya tırmanışı için ideal bir yerdir. Tuzluca Belediye logosunda yer alır.

65-Halıkışlak ilçe merkeze 16 km uzaklıktadır. Çok güzel piknik ve mesire yeridir. Aras ve Arpaçay nehirlerinin bulunduğu yerde çok güzel Turistik tesis yapılmaktadır.

66-Küllütepe Höyüğü : Tuzluca-Kağızman yolunun Gaziler beldesi sapağında, Aras vadisinde, kayalık bir tepe üzerindedir. İlk Tunç Çağı ve Orta Demir Çağına aittir.

67-Akbulak Kalesi ; İlçe merkezinin 29 km güneybatısında Akçalı köyüne yaklaşık 4 km batısındadır. Kalenin doğusundan  Akbulak deresi akar. Konum olarak Akcalı, Karacaören ve Kayaören köylerinin yollarını kontrol eder.

68-Balıklı Göl: Tuzluca-Taşlıçay-Doğubeyazıt sınırlarının kesiştiği noktadır. Iğdır il merkezine 67 km'dir.2241 m yükseklikte 32 km2 büyüklükte en derin yeri 37 metredir. Göle özgü sarı balık, çevresinde kamp yeri ve çevresinde bir çok yaban hayatı vardır.

69-Aslanlı Kale : Aslanlı köyüne 1.5 km kuzeybatısındadır.

70-Serdarbulak Kışla Binası-Osmanlı Kışlası : Üçkaya (Ekerek) köyünün güneydoğusundadır. Köye hakim bir konuma sahiptir. Moloz taşların üstü yontularak yapılmıştır.

71-Hasankent Kurganı : Hasankent köyünün kuzeybatısındaki yamaç üzerindedir. Orta Tunç dönemine aittir.

72-Bahçecik Köyü Kız Kalesi : Bahçecik köyünde, güneyindeki kayalıklar üzerindedir. Kayalıklar ''Yukarı Kent'' olarak bilinir. Kalenin bitişiğinde Hidroelektrik santrali vardır. Kayanın, güneye doğru devam eden kayalıklarda ise, Rağbet Köyü Köroğlu Kalesi bulunur.

73-Gedikli I.Kalesi : İlçeye bağlı Gedikli Köyünün güneyinde köye 2 km uzaklıktadır.

74-Gedikli II.Kalesi : İlçe merkezine bağlı Gedikli köyünün güneyinde köyden yaklaşık 2 km uzaklıkta, çevreye hakim bir tepe üzerinde inşa edilmiştir. Gedikli 2 Gedikli 1 kalesinin 3 km kuzeydoğusundadır.

75-Hadımlı Köyü Köroğlu Kalesi : İlçe merkezine bağlı Hadımlı köyüne 3 km uzaklıkta 1706 metre rakımlı bir tepe üzerindedir.

76-Rağbet Köyü Köroğlu Kalesi : İlçe merkezine bağlı Rağbet köyünün güneydoğusunda kayalık üstündedir.

77-Hasancan Kalesi, Çeşme Ve Su Yolları : İlçe merkezine bağlı Üçkaya (Ekerek) köyünün batısındadır.

78-Yukarı Katırlı Kalesi : İlçe merkezine bağlı Yukarı Katırlı Köyündedir. Kalenin güneydoğusunda, Aşık Hüseyin kalesi vardır.

79-Aşık Hüseyin Kalesi ve Yerleşim Alanı : İlçe merkezine bağlı Aşık Hüseyin köyünün kuzeydoğusundadır. Kalenin güneyindeki gölet halen kullanılmaktadır. Urartu dönemine aittir.

80-Yüce Otağı Kalesi : İlçe merkezine bağlı Yüceotağı köyünün doğusunda, Kayabaşı olarak bilinen mevkiideki kayalığın üstündedir. Bu kayalık : Hamurkesen, Kuruağaç, Yukarı Sutaşı köyleri arasında bulunan  tek oyuk tepesini içine alarak, yaklaşık 1,5-2 km alanı kapsar.

81-Aşağı Katırlı Köyü Koç Başı Mezarlık : İlçe merkezinin güneyine 28 km uzaklıktaki Aşağı Katırlı köyündedir.

82-Gül Ahmet Kalesi : İlçe merkezine bağlı Gülahmet Mezrasının 500 metre batısındadır. M.Ö. II.binden yerleşimden söz edilir.

83-Aşağı Aktaş Kalesi : Aşağı Aktaş Köyü ilçe merkezinin 24 km kuzeyindedir. Kalenin kuzeyinden Aras nehri geçer.

84-Aşağı Aktaş Köyü Kaya Mezarı : Aşağı Aktaş köyünün doğusunda bulunan kayalıktadır.

85-Çıyrıklı Köyü Mezarlık Alanı : Çıyrıklı köyü içindedir. Mezarlık alanı içerisinde üzeri bezmeli taşlar vardır. 1917-1920 yıllarında Ermeniler tarafından şehit edilen kişilere ait mezarlar var.

86-Hadımlı Köyü Mezarlığı : Arap harfleri ile yazılı kırmızı siyah taşların üzerinde İslam öncesi motiflerle bezenmiş mezar taşları bulunmaktadır. Taşların üzerinde; çizme, at, silah, kılıç, tabanca, ibrik ve kilim tarağı resimleri vardır.

87-Tuzluca ilçesi çoğunluğu dağlık ve yayla olduğu için, dağlık bölgelerde bulunan Azeri Türklerine, “Dağlı veya Ayrımlı '' deniliyordu. Dağlık bölgede bulunan Azeri Türkleri ovada olan kardeşlerine ''Arançı'' diyorlardı.

88-Tuzluca ilçesinin genel nüfusu 1908 Rus sayımında 29.106 kişi olup; Ruslar yalnızca erkek nüfusunu saymışlardır. Buna kadın nüfusunu da eklersek ilçe nüfusu 58.216 olur.

89-Tuzluca'da 1927 yılında yapılan nüfus sayımında nüfusun aradan 19 yıl geçmesine rağmen 10.527 kişiye düştüğünü görüyoruz. Nüfusun 47.689 kişi azaldığı ortaya çıkar.

90-Bu durum Ermeni vahşet ve soykırımının ne kadar büyük olduğunu gösterir..

91-1950-1960-1970 yıllarında Tuzluca Merkezden başka Alköse, Gaziler, Güzeldere, Güllüce, Üçkaya (Ekerek) gibi köyler büyük gelişme göstererek çevre köyler için çekim merkezi olmuşlardır.

92-Iğdır mıntıka komutanı Pernevütlü Ayrım Oymağı Beği Şamil Beğ, Yardımcıları : Şamil Beğin kardeşi Berham ve Han Beğler, Cemşit Beğ, İskender Beğ, Ali Abbas Beğ, Behram Beğ, Şir Mehmet Beğ, Meşedi Veli Beğ ve diğerleri

93-Tuzluca merkez, Gedikli (Tavusgün) Mollakamer ve Güllüce köylerinde Ermeni çeteleri yöre halkına vahşet yaşatmıştır.

94-Tuzluca'nın Kanlıca mevkiinde Ermeni çeteleri büyük Türk ve Müslüman kıyımı yaptı.

95-Kanlıca mevkiinde 10 bin dönüm yer vardır. İlk zamanlar tarım yapılıyordu 60-70 yıldır yapılmıyor.

96-Tuzluca Belediyesinin çalışmaları ile Kanlıca mevkiin de sulu buğday tarımı 500 dönüm üzerinde yapılmaktadır.

97-Tuzluca ilçesinden Kore Savaşına 2 Çavuş, 3 Onbaşı, 7 er olmak üzere 12 kişi katılmıştır.

98-1950 yıllarından sonra Tuzluca ilçesinden Iğdır'a göç edenler Evren Paşa caddesinin güneyine yerleşerek 12 mahallesini meydana getirdiler.

99-İstanbul Halkalı Tuzlucalı kardeşlerimizin çok yoğun olduğu bölgedir.

100-Maalesef bugün Tuzluca ilçemiz Iğdır merkez, İstanbul gibi yerlere çok göç vermiştir.

101-Köyler boşalmış durumdadır. Son yıllarda geriye dönüş azda olsa başlamıştır.

102- Bir zamanların çekim alanı olan ilçe merkezi olabilecek kadar çevre köylerin ihtiyacını karşıladığı, Iğdır ve Tuzluca düşmana karşı direnişinde öncü ve sembol olan Gaziler (Pernavut) köyünü bu Mart ayı gidişimde boynu bükük buldum.

103- Gaziler köyü o eski ihtişam ve güzelliğini kayıp etmiş. Askeri birlik köyden gitmiş, okul yıkılmış, nüfus azalmış, çekim alanı olmaktan çıkmış.

104- Gaziler köyünde 1886 yılında 354 Azeri Türkü ve 6 Kürt yaşamaktaydı.

105-Gaziler köyünün nüfusu 2000 yılında 2062 kişi ile en yüksek seviyeye ulaşmış, 2023 yılında verdiği aşrı göç sonucu azalarak 664 kişiye düşmüştür.

106-Tuzluca ilçesinin önemli bir köyüde Üçkaya (Ekerek) köyü. Oğuz boyuna mensup Azerbaycan Türkleri yaşıyor. Bu köye Karakoyunlu Kaçardoğanşalı köyünden gelip yerleşenlerden dolayı “ Kecerli” deniliyor.

107-Üçkaya (Ekerek) köyü elması, cevizi ile meşhurdur. Köyün üç tarafı kayalık olduğu için 1955 yılında Türkçe olan adı Üçkaya olarak değiştirilmiştir.

108- Bu köyümüzde 1940 yılında askeri birlik konuşlandırılmış, verimli sulak toprakları, doğal gölü bulunmaktadır.

109- Üçkaya (Ekerek) köyü yurt içi ve yurt dışına çok göç vermiş, okur-yazar oranı yüksek bir köyümüzdür.

110- Üçkaya ( Ekerek) köyünün nüfusu 1975 yılında 1074 çıkmış, 2023 yılında yaşanan aşrı göç sonucu 337 kişiye düşmüştür.

111- Üçkaya ( Ekerek) köyünde 1886 Çarlık Rusya’nın nüfus sayımında köyde 1886 yılında 603 Azeri Türkü yaşamaktaydı.

112- Tuzluca Rus işgali döneminde çevreye Tuz ticareti yapıyordu. Tuz madenini Ermeniler işletiyordu.

 113-Bugün Tuzlucalı kardeşlerimiz İstanbul başta olmak üzere çok iyi durumdalar. Tuzlucalı kardeşlerimiz bir çok konuda Iğdır merkez ve diğer illere göç  ettiler.

114- 1915-1920 yılları arasında Ermeni çete baskınları ile büyük bedeller ödeyen bu güzel yurt köşemiz, yaşanan o acı anı ve hatıraları benliğine yazmış unutmamaktadır. Tuzluca insanı çalışkan ve yaratıcıdır. Fırsat verilirse büyük işler başarır. Bu havası, suyu, doğası ve insanı güzel Tuzlucalı kardeşlerime kucaklar dolusu selam, sevgi ve muhabbetlerimi yolluyorum. Hoşça kalın, dostça kalın.
Iğdır ilinin nüfus ve yüzölçümü olarak en büyük ilçesi olan Tuzluca ilçemizi hakkında şöyle kısa bilgi verelim;

1-Tuzluca ilçemiz; (1828-1917) yılları arasında Çarlık Rusya işgalinde 89 yıl kalmış.

2-(1917-1920) yılları arasında Ermeni çetelerinin zulmüne uğramıştır.

3-Tuzluca'nın eski adı 1854-1928 yılları arasında ''Kulp'tur''

4-Kulp; Kilit ve mandal manasına gelmektedir.

5-Kulp olan ilçenin adı 18 Kasım 1928'de Tuzluca olarak değiştirilmişti.

6-Eskiden çoğunluğu yüzde 85 Türk-İslam ahali tarafından yerleşmişti.

7-Tuzluca ilçesinde(1828-1920) yıllarında; Azerbaycan Türkleri, Ermeniler, Müslüman ve Ezidi Kürtler yaşardı.

8-Rus asker memur ve aileleri de vardı.

9-Bugün Azerbaycan Türkü, Müslüman Kürt yerleşim yeri

10-7 Ekim 1920 tarihinde Ermeni işgalinden kurtulmuştur.

11-Şamil Ayrım Bey Tuzluca Milis kuvvetinin başındaydı.

12-Tuzluca ilçesinin yüz ölçümü 1254 km2 olup; toplam Iğdır il yüz ölçümünün yüzde 35.4'nü kapsar.

13-Iğdır merkeze 39 km uzaklıktadır.

14-Tuzluca'nın 81 köyü ilçeye bağlı 5 mahallesi vardır.

15-Merkez nüfusu 9316 kişi

16-İlçe genel nüfusu 22.699 olup bir önceki yıla göre 1.238 kişi azalmıştır. İlçede nüfus azalmakta olup göç çok fazladır.

17-İlçe geneli erek nüfusu 11.947

18-İlçe genel kadın nüfusu 10.752

19-En büyük mahallesi Yukarı mahalle en küçük mahallesi Orta Mahalle

20-1886 Rus nüfus sayımında şehir merkez nüfusu 3.074 Genel toplam nüfus 19.899 kişi

21-1908 Rus nüfus sayımında şehir merkezi 4.123 Genel toplam nüfus 29.106 kişi.

22-1927 Türkiye Cumhuriyeti ilk nüfus sayımında Tuzluca şehir merkezi 1.114 Genel Toplam nüfus ise 10.527 kişi.

23-İlçe merkezi rakım 975 metre

24-Kuzeyden Ermenistan ile sınır 18 km

25-1923 yılında ilçe merkezi olmuştur.

26-1924 yılında Doğubeyazıt iline bağlandı.

27-1928 yılında Ağrı iline bağlandı

28-1934 yılında Iğdır ile beraber Kars iline bağlı ilçe merkezi oldu.

29-1992 yılında Iğdır ilçesinin il olmasıyla Tuzluca Iğdır iline bağlı bir ilçe merkezi oldu.

30-Tuzluca ilçesinde çok az Ermeni ve Ezidi Kürtler var.

30- Tuzluca ilçesi 80 köyle  en çok köyü olan ilçemizdir.

32- Köylerin çoğu aşrı göç yüzünden az nüfusa sahiptir.

33-Tuzluca geniş coğrafi alana sahip,  yayları ve Organik ve doğal bal üretimi ile meşhurdur.

34- 1886 Rus nüfus sayımına göre Ermeniler merkez Mollakamer: 409, Güllüce: 798, Abbasgöl: 355 Ermeni, 39 Kürt

35-Ezidi Kürt yerleşimi ve nüfusu 1886 Rus nüfus sayımına göre : Yaylacık (Tendürek) :269, Bostanlı (Haşeri):115, Karanlık : 96, Dipsizkuyu: 220, Badılı:145, Arslanlı (Köye bağlı Zirnovik): 219

36-Tuzluca en yoğun nüfusa 1990 yılında 28.886 ile ulaşmış

37-En az nüfusa ise 1927 yılında 10.527

38-Tuzluca Aras nehri dışında genelde yaz aylarında suyu azalan ve kuruyan küçük  dere ve akarsulara sahiptir.

39-En büyük deresi Acı Dere'dir.

40-Aras vadisinde dar bir ova şeridine sahip olan ilçe arazisinin büyük kısmı dağlık ve yaylalıktır.

41-Dağlık kesim arazi engebeli bir yapıya sahiptir.

42-İlçe sert bir kara iklimi bulunmaktadır.

43-Buna karşılık düzlük ve ovalık kısımda iklim daha yumşaktır.

44-Hava sıcaklığı -19 ile +39 dir.

45-Ekonomi, tarım, hayvancılık, madencilik, arıcılık ve yaylacılıktır.

46-Meşhur Iğdır kaysısı ile birlikte çeşitli meyve ve sebze yetiştirilir.

47-Tuz mağaraları 35 dönüm araziyi kaplamaktadır.

48-Tarihin eski dönemlerinden beri tuz madeni çıkarılarak bölgeye verilmektedir.

49-Türkiye'nin 100 yıllık tuz ihtiyacını karşılayacak tuz madeni bulunmaktadır.

50-Tuzluca'nın güneyinde Ağrı İli ile arasındaki sınırı oluşturan dağlık kuşak üzerinde; Mirgemir, Sinek, Hıdık, Güllük, Kızılziyaret, Yassıbulak, Aslanlı, Kırahtin, Davul Barbora, Guh (Çıngıl) bir çok yaylası bulunmaktadır.

51-Yeşil çayırlıkları ve geniş otlakları var.

52-Suyu, çayırı, havası hayvancılık için çok cazip imkanlara sahiptir.

53-3 devletle sınır olan Iğdır ilini Anadolu'ya bağlayan Karayolu Tuzluca ilçe sınırları içinden geçmektedir.

54- 20 ve 21 Dönem Iğdır ve İstanbul Milletvekili Şamil Ayrım Bey Tuzluca ilçesindendir.

55-22 dönem Iğdır Milletvekili Dursun Akdemir Tuzluca ilçesindendir.

56-Genral Dro Lakaplı Drastamat Kanyan Çetebaşı ve Ermenistan Milli kahramanı Aziz eski Milli Savunma Bakanı Tuzluca ilçesi Sürmeli Köyündendir. Iğdır ve Nahçivan bölgesinde yapılan soykırımlarda 1 derece sorumlu olan kişi.

57-Aşağı mah.1800 yıllarında Baltık Mimarisi ile yapılan ''Anıtsal Taç Kapı'' Tuzluca ilçesinde olup; 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

58-İlçe merkezinde 1800 yıllarında Baltık Mimarisi ile  yapılan ''Kırmızı Renkli Taş Bina'' Okul ve Hastane binası olarak kullanılmış 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

59-Cumhuriyet meydanında Baltık Mimarisi ile 1958 yılında yapılmıştır. Belli bir süre dükkan olarak kullanılmış 2006 yılında koruma altına alınmıştır.

60-Tarihi Ermeni mezarlığı, Cumhuriyet meydanındadır. 2014 yılında koruma altına alınmıştır.

61-Tuzluca Köprüsü Kars-Tuzluca yolu üzerindedir. 2006 yılında koruma altına alınıp, acil restorasyona ihtiyacı vardır.

62-Tuz Mağaraları üretilen doğal tuzun sağlık açısından çok faydaları var. Günlük 60 ton tam kapasite çalışırsa 200 ton tuz çıkarılabilir. Tuz mağaralarının solunum hastalıklarına iyi geldiği söyleniyor.

63-Tuz Yatağı Höyüğü ve Yerleşkesi : Demir çağ Tunç çağa ait seramikler Yontma taş dönemine ait mimari kalıntılar bulunmuştur.

64-Tuzluca Tekelti Dağı: İlçe merkezi ve Iğdır'dan dahi görülebilen 2560 metre yükseklikte Dik kaya tırmanışı için ideal bir yerdir. Tuzluca Belediye logosunda yer alır.

65-Halıkışlak ilçe merkeze 16 km uzaklıktadır. Çok güzel piknik ve mesire yeridir. Aras ve Arpaçay nehirlerinin bulunduğu yerde çok güzel Turistik tesis yapılmaktadır.

66-Küllütepe Höyüğü : Tuzluca-Kağızman yolunun Gaziler beldesi sapağında, Aras vadisinde, kayalık bir tepe üzerindedir. İlk Tunç Çağı ve Orta Demir Çağına aittir.

67-Akbulak Kalesi ; İlçe merkezinin 29 km güneybatısında Akçalı köyüne yaklaşık 4 km batısındadır. Kalenin doğusundan  Akbulak deresi akar. Konum olarak Akcalı, Karacaören ve Kayaören köylerinin yollarını kontrol eder.

68-Balıklı Göl: Tuzluca-Taşlıçay-Doğubeyazıt sınırlarının kesiştiği noktadır. Iğdır il merkezine 67 km'dir.2241 m yükseklikte 32 km2 büyüklükte en derin yeri 37 metredir. Göle özgü sarı balık, çevresinde kamp yeri ve çevresinde bir çok yaban hayatı vardır.

69-Aslanlı Kale : Aslanlı köyüne 1.5 km kuzeybatısındadır.

70-Serdarbulak Kışla Binası-Osmanlı Kışlası : Üçkaya (Ekerek) köyünün güneydoğusundadır. Köye hakim bir konuma sahiptir. Moloz taşların üstü yontularak yapılmıştır.

71-Hasankent Kurganı : Hasankent köyünün kuzeybatısındaki yamaç üzerindedir. Orta Tunç dönemine aittir.

72-Bahçecik Köyü Kız Kalesi : Bahçecik köyünde, güneyindeki kayalıklar üzerindedir. Kayalıklar ''Yukarı Kent'' olarak bilinir. Kalenin bitişiğinde Hidroelektrik santrali vardır. Kayanın, güneye doğru devam eden kayalıklarda ise, Rağbet Köyü Köroğlu Kalesi bulunur.

73-Gedikli I.Kalesi : İlçeye bağlı Gedikli Köyünün güneyinde köye 2 km uzaklıktadır.

74-Gedikli II.Kalesi : İlçe merkezine bağlı Gedikli köyünün güneyinde köyden yaklaşık 2 km uzaklıkta, çevreye hakim bir tepe üzerinde inşa edilmiştir. Gedikli 2 Gedikli 1 kalesinin 3 km kuzeydoğusundadır.

75-Hadımlı Köyü Köroğlu Kalesi : İlçe merkezine bağlı Hadımlı köyüne 3 km uzaklıkta 1706 metre rakımlı bir tepe üzerindedir.

76-Rağbet Köyü Köroğlu Kalesi : İlçe merkezine bağlı Rağbet köyünün güneydoğusunda kayalık üstündedir.

77-Hasancan Kalesi, Çeşme Ve Su Yolları : İlçe merkezine bağlı Üçkaya (Ekerek) köyünün batısındadır.

78-Yukarı Katırlı Kalesi : İlçe merkezine bağlı Yukarı Katırlı Köyündedir. Kalenin güneydoğusunda, Aşık Hüseyin kalesi vardır.

79-Aşık Hüseyin Kalesi ve Yerleşim Alanı : İlçe merkezine bağlı Aşık Hüseyin köyünün kuzeydoğusundadır. Kalenin güneyindeki gölet halen kullanılmaktadır. Urartu dönemine aittir.

80-Yüce Otağı Kalesi : İlçe merkezine bağlı Yüceotağı köyünün doğusunda, Kayabaşı olarak bilinen mevkiideki kayalığın üstündedir. Bu kayalık : Hamurkesen, Kuruağaç, Yukarı Sutaşı köyleri arasında bulunan  tek oyuk tepesini içine alarak, yaklaşık 1,5-2 km alanı kapsar.

81-Aşağı Katırlı Köyü Koç Başı Mezarlık : İlçe merkezinin güneyine 28 km uzaklıktaki Aşağı Katırlı köyündedir.

82-Gül Ahmet Kalesi : İlçe merkezine bağlı Gülahmet Mezrasının 500 metre batısındadır. M.Ö. II.binden yerleşimden söz edilir.

83-Aşağı Aktaş Kalesi : Aşağı Aktaş Köyü ilçe merkezinin 24 km kuzeyindedir. Kalenin kuzeyinden Aras nehri geçer.

84-Aşağı Aktaş Köyü Kaya Mezarı : Aşağı Aktaş köyünün doğusunda bulunan kayalıktadır.

85-Çıyrıklı Köyü Mezarlık Alanı : Çıyrıklı köyü içindedir. Mezarlık alanı içerisinde üzeri bezmeli taşlar vardır. 1917-1920 yıllarında Ermeniler tarafından şehit edilen kişilere ait mezarlar var.

86-Hadımlı Köyü Mezarlığı : Arap harfleri ile yazılı kırmızı siyah taşların üzerinde İslam öncesi motiflerle bezenmiş mezar taşları bulunmaktadır. Taşların üzerinde; çizme, at, silah, kılıç, tabanca, ibrik ve kilim tarağı resimleri vardır.

87-Tuzluca ilçesi çoğunluğu dağlık ve yayla olduğu için, dağlık bölgelerde bulunan Azeri Türklerine, “Dağlı veya Ayrımlı '' deniliyordu. Dağlık bölgede bulunan Azeri Türkleri ovada olan kardeşlerine ''Arançı'' diyorlardı.

88-Tuzluca ilçesinin genel nüfusu 1908 Rus sayımında 29.106 kişi olup; Ruslar yalnızca erkek nüfusunu saymışlardır. Buna kadın nüfusunu da eklersek ilçe nüfusu 58.216 olur.

89-Tuzluca'da 1927 yılında yapılan nüfus sayımında nüfusun aradan 19 yıl geçmesine rağmen 10.527 kişiye düştüğünü görüyoruz. Nüfusun 47.689 kişi azaldığı ortaya çıkar.

90-Bu durum Ermeni vahşet ve soykırımının ne kadar büyük olduğunu gösterir..

91-1950-1960-1970 yıllarında Tuzluca Merkezden başka Alköse, Gaziler, Güzeldere, Güllüce, Üçkaya (Ekerek) gibi köyler büyük gelişme göstererek çevre köyler için çekim merkezi olmuşlardır.

92-Iğdır mıntıka komutanı Pernevütlü Ayrım Oymağı Beği Şamil Beğ, Yardımcıları : Şamil Beğin kardeşi Berham ve Han Beğler, Cemşit Beğ, İskender Beğ, Ali Abbas Beğ, Behram Beğ, Şir Mehmet Beğ, Meşedi Veli Beğ ve diğerleri

93-Tuzluca merkez, Gedikli (Tavusgün) Mollakamer ve Güllüce köylerinde Ermeni çeteleri yöre halkına vahşet yaşatmıştır.

94-Tuzluca'nın Kanlıca mevkiinde Ermeni çeteleri büyük Türk ve Müslüman kıyımı yaptı.

95-Kanlıca mevkiinde 10 bin dönüm yer vardır. İlk zamanlar tarım yapılıyordu 60-70 yıldır yapılmıyor.

96-Tuzluca Belediyesinin çalışmaları ile Kanlıca mevkiin de sulu buğday tarımı 500 dönüm üzerinde yapılmaktadır.

97-Tuzluca ilçesinden Kore Savaşına 2 Çavuş, 3 Onbaşı, 7 er olmak üzere 12 kişi katılmıştır.

98-1950 yıllarından sonra Tuzluca ilçesinden Iğdır'a göç edenler Evren Paşa caddesinin güneyine yerleşerek 12 mahallesini meydana getirdiler.

99-İstanbul Halkalı Tuzlucalı kardeşlerimizin çok yoğun olduğu bölgedir.

100-Maalesef bugün Tuzluca ilçemiz Iğdır merkez, İstanbul gibi yerlere çok göç vermiştir.

101-Köyler boşalmış durumdadır. Son yıllarda geriye dönüş azda olsa başlamıştır.

102- Bir zamanların çekim alanı olan ilçe merkezi olabilecek kadar çevre köylerin ihtiyacını karşıladığı, Iğdır ve Tuzluca düşmana karşı direnişinde öncü ve sembol olan Gaziler (Pernavut) köyünü bu Mart ayı gidişimde boynu bükük buldum.

103- Gaziler köyü o eski ihtişam ve güzelliğini kayıp etmiş. Askeri birlik köyden gitmiş, okul yıkılmış, nüfus azalmış, çekim alanı olmaktan çıkmış.

104- Gaziler köyünde 1886 yılında 354 Azeri Türkü ve 6 Kürt yaşamaktaydı.

105-Gaziler köyünün nüfusu 2000 yılında 2062 kişi ile en yüksek seviyeye ulaşmış, 2023 yılında verdiği aşrı göç sonucu azalarak 664 kişiye düşmüştür.

106-Tuzluca ilçesinin önemli bir köyüde Üçkaya (Ekerek) köyü. Oğuz boyuna mensup Azerbaycan Türkleri yaşıyor. Bu köye Karakoyunlu Kaçardoğanşalı köyünden gelip yerleşenlerden dolayı “ Kecerli” deniliyor.

107-Üçkaya (Ekerek) köyü elması, cevizi ile meşhurdur. Köyün üç tarafı kayalık olduğu için 1955 yılında Türkçe olan adı Üçkaya olarak değiştirilmiştir.

108- Bu köyümüzde 1940 yılında askeri birlik konuşlandırılmış, verimli sulak toprakları, doğal gölü bulunmaktadır.

109- Üçkaya (Ekerek) köyü yurt içi ve yurt dışına çok göç vermiş, okur-yazar oranı yüksek bir köyümüzdür.

110- Üçkaya ( Ekerek) köyünün nüfusu 1975 yılında 1074 çıkmış, 2023 yılında yaşanan aşrı göç sonucu 337 kişiye düşmüştür.

111- Üçkaya ( Ekerek) köyünde 1886 Çarlık Rusya’nın nüfus sayımında köyde 1886 yılında 603 Azeri Türkü yaşamaktaydı.

112- Tuzluca Rus işgali döneminde çevreye Tuz ticareti yapıyordu. Tuz madenini Ermeniler işletiyordu.

 113-Bugün Tuzlucalı kardeşlerimiz İstanbul başta olmak üzere çok iyi durumdalar. Tuzlucalı kardeşlerimiz bir çok konuda Iğdır merkez ve diğer illere göç  ettiler.

114- 1915-1920 yılları arasında Ermeni çete baskınları ile büyük bedeller ödeyen bu güzel yurt köşemiz, yaşanan o acı anı ve hatıraları benliğine yazmış unutmamaktadır. Tuzluca insanı çalışkan ve yaratıcıdır. Fırsat verilirse büyük işler başarır. Bu havası, suyu, doğası ve insanı güzel Tuzlucalı kardeşlerime kucaklar dolusu selam, sevgi ve muhabbetlerimi yolluyorum. Hoşça kalın, dostça kalın.