PROF.DR. KEMAL DURUHUN YAZDI : DAMAL'DAKİ ATATÜRK: FİZİKTEN METAFİZİĞE

Bir dağın yüzünde beliren silüet, bir milletin hafızası ve ilahî takdir üzerine...

İnsan bazen gökyüzüne bakar, bir bulut görür; bazen dağlara bakar, bir şekil fark eder. Fakat bazı görüntüler vardır ki insanın gözünden geçip gitmez, hafızasına yerleşir. Çünkü o görüntü artık yalnızca bir görüntü olmaktan çıkmış, bir anlam kazanmıştır.

Ardahan'ın Damal ilçesinde, Karadağlar'ın yamaçlarında belirli zamanlarda ortaya çıkan Atatürk silüeti de böyle bir olaydır.

Güneşin konumu, dağların coğrafi yapısı ve ışık-gölge ilişkisi... Elbette bütün bunlar görüntünün fiziksel oluşumunu açıklayabilir. Fakat benim bu yazıda üzerinde durmak istediğim konu, yalnızca ışığın hangi açıyla geldiği, gölgenin hangi yamaçta oluştuğu değildir. Bunlar fiziğin konusudur. Benim asıl ilgimi çeken, fiziğin açıklamasından sonra insan zihninde ve milletin ortak hafızasında başlayan yolculuktur.

Çünkü asıl soru şudur: Doğanın kendiliğinden oluşturduğu bir görüntü, neden bir milletin gözünde Atatürk'ün yüzüne dönüşmüştür?

Üstelik bu, bir kişinin bir an için gördüğü, bir başkasına anlattığı ve sonra unutulup giden bir benzetme değildir. Damal'da bu görüntüyü görmek için her yıl insanlar bir araya geliyor. Fotoğraflar çekiliyor, haberler yapılıyor, ziyaretler düzenleniyor. İnsanlar belirli günlerde güneşin dağlara düşmesini bekliyor. Bir doğa olayını seyretmek için değil yalnızca; Atatürk'ü görmek, onunla özdeşleşmiş bir görüntüye tanıklık etmek için...

Şimdi bir düşünelim: Bir heykeli insan yapar, bir portreyi ressam çizer, bir fotoğrafı fotoğrafçı çeker. Damal'da ise görüntüyü doğa meydana getiriyor. İnsan eliyle yapılmış bir anıtın karşısında değil, dağın yüzünde beliren bir silüetin karşısında duruyoruz.

Bu farklılık, olayı sıradan bir görsel benzerlikten çıkarıp düşünmeye değer bir mesele hâline getiriyor.

Fizikten sonra başlayan soru

Fizik, olayların nasıl meydana geldiğini araştırır. Metafizik ise insanı varlığın, anlamın ve görünür dünyanın ötesindeki sorulara götürür.

Bir gölgenin nasıl oluştuğunu bilmek, o gölgenin bir toplumda neden derin bir karşılık bulduğunu bütünüyle açıklamaz. Bir görüntünün fiziksel sebebini ortaya koymak, onun tarihî ve manevi anlamını ortadan kaldırmaz.

Bir başka ifadeyle, olayın fiziksel açıklaması ile insanın ona yüklediği anlam birbirinin düşmanı değildir.

Yağmurun nasıl yağdığını meteoroloji açıklar; insan ise yağmurun bereketini, toprağa ve hayata kattığı anlamı düşünür. Güneşin doğuşunu astronomi anlatır; insan yine de her sabah doğan güneşte yeni bir başlangıç görür.

Damal'daki Atatürk silüetine de bu iki pencereden bakabiliriz.

Bir tarafta doğanın fiziksel işleyişi, diğer tarafta Türk milletinin Atatürk'e duyduğu tarihî bağlılık ve bunun doğada beliren bir görüntüyle buluşması vardır.

Peki, insanın aklına şu soru gelmez mi: Acaba bu olayın manevi bir anlamı da olabilir mi?

Ben bu soruyu sormanın, üzerinde düşünmenin ve kendi inanç dünyamız içinde yorumlamanın son derece değerli olduğunu düşünüyorum.

Tanrı'nın takdiri olabilir mi?

İnsanlık tarihi boyunca toplumlar, büyük olayları yalnızca maddi sebepleriyle değil, inançları ve manevi dünyalarıyla da yorumlamıştır. Büyük mücadelelerin, beklenmedik kurtuluşların, tarihî dönüm noktalarının arkasında ilahî bir takdir bulunduğuna inanan insanlar olmuştur.

Türk milletinin yakın tarihinde de böyle bir dönüm noktası vardır: Millî Mücadele.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından yurdun işgal edildiği, devletin varlığının tehlikeye girdiği, milletin geleceğine ilişkin umutların zayıfladığı bir dönemde Mustafa Kemal Atatürk ortaya çıkmış; bağımsızlık mücadelesinin önderliğini üstlenmiş ve Cumhuriyet'in kuruluşuna öncülük etmiştir.

Bir milletin kaderini değiştiren bu tarihî süreci yalnızca bir kişinin biyografisi olarak okumak mümkün değildir. Burada bir milletin iradesi, fedakârlığı, bağımsızlık arzusu ve tarih sahnesine yeniden çıkma kararlılığı vardır.

Atatürk'ün tarihimizdeki yerini değerlendirirken benim zihnimde beliren düşünce şudur: Acaba böylesine büyük bir tarihî rol üstlenmiş bir insanın, doğanın oluşturduğu bir görüntüde de milletine gösterilmesini ilahî takdir açısından yorumlayabilir miyiz?

Ben bu ihtimali düşünmeye değer buluyorum.

Elbette Allah'ın iradesi hakkında kesin hükümler vermek insanın haddini aşar. Damal'daki görüntüyü bilimsel anlamda ilahî seçimin kanıtı olarak sunmak da doğru olmaz. Fakat inanan bir insanın bu olayı ilahî takdirin bir işareti olarak yorumlaması, metafizik bir düşünce ve inanç alanıdır.

Benim burada söylemek istediğim, Atatürk'ün tarihî şahsiyetinin ve milletin hafızasındaki yerinin böyle bir manevi yorumla birlikte ele alınabileceğidir.

Belki de insanın önünde duran asıl mesele, dağdaki görüntünün yalnızca nasıl oluştuğu değil, neden bu kadar derin bir anlamla karşılandığıdır.

Neden başka bir lider değil de Atatürk?

İnsan ister istemez karşılaştırma yapmak istiyor.

Napolyon için böyle bir dağ silüeti var mı? Washington için, Büyük Petro için, başka tarihî liderler için Damal'daki gibi yıllardır ziyaret edilen, fotoğraflanan ve toplumsal bir olaya dönüşen doğal bir görüntü bulunuyor mu?

Dünyanın çeşitli yerlerinde kayaların, dağların ve bulutların tarihî kişiliklere benzetildiği örnekler elbette vardır. Fakat Damal'daki olayın kendine özgü tarafı, belirli dönemlerde tekrarlanan görüntünün halk tarafından Atatürk'le özdeşleştirilmesi ve bu özdeşleşmenin yıllar içinde bir ziyaret geleneğine dönüşmesidir.

Burada bir üstünlük yarışı yapmaya gerek yok. Her milletin kendi tarihî kahramanları vardır. Ancak Türk milletinin Atatürk'le kurduğu ilişkinin kendine özgü tarihî sebepleri bulunmaktadır.

Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin önderidir. Onun adı, yalnızca geçmişte kazanılmış bir savaşın değil, bağımsız yaşama iradesinin, Cumhuriyet'in ve geleceğe güvenle bakma düşüncesinin de sembolüdür.

Belki de Damal'daki görüntünün bu kadar güçlü karşılanmasının nedeni budur.

İnsanlar dağda yalnızca bir yüz görmüyor. O yüzde bağımsızlığını, Cumhuriyet'i, geçmişte verilen mücadeleyi ve geleceğe ilişkin umutlarını da görüyor.

Damal'daki görüntüye bakarken bir an için şunu düşünelim: Aynı silüet, Atatürk'ü tanımayan bir toplumun karşısına çıksaydı, acaba aynı anlamı taşır mıydı?

Muhtemelen hayır.

Demek ki görüntünün anlamını yalnızca dağ ve güneş oluşturmuyor. O anlamı, tarih ve millet hafızası da tamamlıyor.

Atatürk'ün sözüyle Damal'ın gökyüzü

Atatürk'ün "İstikbal göklerdedir" sözü, Türkiye'nin modernleşme ve havacılık anlayışında önemli bir yere sahiptir.

Bu sözün Damal'daki görüntüyle yan yana düşünülmesi de ayrıca ilginçtir. Çünkü burada dağların yüzünde beliren bir Atatürk profili, insanın bakışını ister istemez gökyüzüne çeviriyor.

Atatürk'ün geleceğe yönelik düşüncesi, bir milletin yalnızca geçmişiyle övünmesini değil, bilimde, teknolojide, eğitimde ve üretimde ilerlemesini de gerektirir.

Onun millî bağımsızlık anlayışı, bugüne ve yarına ilişkin sorumluluklarımızı da hatırlatır.

Dolayısıyla Damal'daki silüeti yalnızca duygusal bir hayranlık konusu olarak bırakmamak gerekir. O görüntü bize bir soru daha sormalıdır: Atatürk'ün gösterdiği istikamette ne kadar ilerleyebildik? Bilimde, eğitimde, kültürde ve teknolojide onun hedeflediği çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmak için ne yapıyoruz?

Bir liderin silüetini dağda görmek güzel; fakat onun düşüncelerini hayatta yaşatmak çok daha önemlidir.

Belki de Damal'da Atatürk'ü seyreden herkesin kendisine sorması gereken soru budur.

Leonardo da Vinci'nin çizimlerinde de Atatürk izleri mi?

Damal'daki Atatürk görüntüsü üzerine düşünürken, doğa ile sanat arasındaki ilişkiyi de hatırlamamak mümkün değil.

Leonardo da Vinci'nin Deluge (Tufan) çizimleri üzerine Prof. Dr. Kemal Duruhan tarafından yürütülen araştırmalarda, çizimlerdeki bazı insan yüzlerinin ve portrelerin Atatürk'ü ve başka tarihî şahsiyetleri çağrıştırdığı yönünde tespitler ve görsel karşılaştırmalar ortaya konmuştur.

Bu çalışmalar arasında Atatürk'ün yanı sıra İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, Halil Kut, Kubilay, Fatih Sultan Mehmet ve Cem Sultan gibi tarihî şahsiyetlerle ilişkilendirilen görüntüler de bulunmaktadır.

Elbette bunlar, sanat tarihi bakımından ayrıca incelenmesi ve bağımsız değerlendirmelerle tartışılması gereken yorumlardır. Ancak burada üzerinde durulmaya değer bir başka düşünce alanı açılmaktadır: İnsan yüzü, tarihî hafıza ve sembolik anlatım arasındaki ilişki.

Damal'da doğanın oluşturduğu bir görüntüde Atatürk'ü görüyoruz. Leonardo'nun çizimlerinde ise insan eliyle oluşturulmuş sanat eserleri üzerinde tarihî şahsiyetlerle ilişkilendirilen portre yorumlarıyla karşılaşıyoruz.

Birinde doğa, diğerinde sanat var. Birinde ışık ve gölge, diğerinde çizgi ve biçim... Fakat ikisinde de insanı görüntünün ötesinde bir anlam aramaya götüren bir düşünce bulunuyor.

Kemal Duruhan'ın Leonardo'nun Deluge çizimleri üzerine yürüttüğü bu araştırmalarla ilgili daha kapsamlı bir yayının da hazırlığı sürmektedir. Okurlarımıza, doğa, sanat, tarih ve semboller arasındaki bu ilişkiyi daha geniş biçimde ele alacak çalışmanın ayrıca paylaşılacağını duyurmak isteriz.

Bu iki konuyu aynı düşünce çerçevesinde ele almak, belki de bizi yalnızca sanat eserlerine veya doğal görüntülere değil, insanın anlam arayışına götürecektir.

Bir milletin hafızası dağlara yansır mı?

Bana göre Damal'daki Atatürk silüetinin asıl önemi burada yatmaktadır.

Bir milletin hafızası yalnızca kitaplarda saklanmaz. Anıtlarda, türkülerde, marşlarda, tarihî mekânlarda, ailelerin anlattığı hatıralarda ve kuşaktan kuşağa aktarılan değerlerde de yaşar.

Bazen de doğanın karşısına çıkardığı bir görüntüde kendisini bulur.

Damal'da dağların yüzünde beliren Atatürk silüeti, bu yönüyle yalnızca seyredilecek bir doğa olayı değildir. Bir milletin geçmişiyle, bugünüyle ve geleceğiyle kurduğu ilişkinin sembollerinden biridir.

İnsanlar oraya gidiyor, bekliyor, fotoğraf çekiyor. Güneşin dağların üzerine düşmesini seyrediyor. Belki de o birkaç dakika içinde, bir ömrün tarihî hatırasını yeniden yaşıyor.

Bütün bunları yalnızca bir gölge oyunu olarak nitelendirmek, olayın insan ve toplum boyutunu görmezden gelmek olur.

Elbette gölge gölgedir; fakat her gölge aynı anlamı taşımaz. Bir görüntünün fiziksel oluşumu başka, insanın ona yüklediği tarihî ve manevi anlam başkadır.

Ben Damal'daki Atatürk silüetini, bu iki alanın buluştuğu özel bir örnek olarak görüyorum.

İnancım ve düşüncem açısından, bu görüntüyü ilahî takdirin bir işareti olarak yorumlamaya da kapıyı kapatmıyorum. Çünkü insanın inanç dünyası, yalnızca laboratuvarda ölçülebilen olaylardan ibaret değildir. İnsan bazen aklıyla araştırır, bilgisiyle değerlendirir, vicdanıyla hisseder ve inancıyla anlamlandırır.

Bunların birbirine düşman olması gerekmez.

Sonuçta Damal'daki Atatürk silüeti bize hem geçmişimizi hem de geleceğimizi düşündürüyor. Bir tarafta bağımsızlık mücadelesinin tarihî lideri, diğer tarafta doğanın yüzünde beliren bir görüntü; bir tarafta fizik, diğer tarafta metafizik...

Ve bütün bu düşüncelerin ortasında, hâlâ cevap bekleyen bir soru:

Acaba bir milletin gönlünde böylesine derin bir yer edinmiş bir liderin görüntüsünün, doğanın yüzünde de belirmesi yalnızca bir tesadüf olarak mı okunmalıdır; yoksa insanın inanç ve anlam dünyasında başka bir karşılığı da var mıdır?

Ben bu soruyu okurun vicdanına, aklına ve inanç dünyasına bırakıyorum.

Çünkü Damal'da güneş dağların üzerine her yıl yeniden doğuyor. Atatürk'ün Türk milletinin hafızasındaki yeri ise güneşin batışıyla kaybolmuyor.

Fizik görüntüyü açıklar. Tarih ona kimliğini verir. Millet hafızası ona anlam kazandırır. Metafizik ise insanı, bütün bunların ötesindeki soruyu sormaya davet eder.

DOĞUKAN BEY