Bazı hocalar vardır yalnızca kitap yazmaz, yalnızca ders vermez, aynı zamanda bir düşünme biçimi bırakır. Onların varlığı bir toplumun entelektüel hayatını besler, yokluğu ise derin bir boşluk yaratır. Prof. Dr. İlber Ortaylı, işte böyle bir isimdi. Onun vefatıyla birlikte Türk tarihçiliği yalnızca önemli bir bilim insanını değil, aynı zamanda ilmin vakarını ve akademisyenlik anlayışının gerçek örneğini kaybetti.
Ortaylı, hayatı boyunca bilgiye karşı bitmeyen bir merak taşıdı. Öğrenmeyi yalnızca kitap okumak olarak görmedi bilgiyi hayatın içinde aradı. Şehirleri gezdi, müzeleri dolaştı, tarihi mekânları yerinde inceledi. Çünkü tarihin yalnızca arşiv belgelerinde değil, şehirlerin sokaklarında, mimarisinde ve toplumların hafızasında da yaşadığını bilen bir tarihçiydi. Bu nedenle onun tarihçiliği yalnızca teorik bilgiye değil, yaşamdan süzülen gözlemlere de dayanıyordu.
Onun akademik duruşu bugün hâlâ bir ölçüdür. İlber Ortaylı, bir tarihçi olarak kendi alanının sınırlarını çok iyi bilen bir bilim insanıydı. Bilimsel disiplinin gereği olarak herkesin kendi alanında söz söylemesi gerektiğini savunurdu. Bu yaklaşımı, günümüzde giderek az rastlanan bir akademik sorumluluk anlayışının ifadesiydi.
Ortaylı, aynı zamanda gerçek bir hocaydı. Yaptığı konuşmalarda gençlere yalnızca tarih anlatmakla kalmaz, onlara nasıl bir entelektüel hayat sürmeleri gerektiğini de gösterirdi. Okumayı, merak etmeyi, dünyayı tanımayı ve farklı kültürlerle temas kurmayı sürekli vurgulardı. Bu yönüyle tarih, genç kuşaklar için sadece geçmişin olaylarını öğrenmek değil, düşünmeyi öğreten bir ufuk haline gelmiştir.
Onun akademisyenlik anlayışı, günümüz akademi dünyası için hâlâ önemli bir hatırlatmadır. Ortaylı, akademisyenliği hiçbir zaman bir unvan, para kazanma yolu veya gösteriş için bir fırsat olarak görmedi. Akademisyenlik onun için ilme karşı duyulan sorumluluk, sabır ve disiplinin adıdır. Oysa günümüzde, akademik dosyasında yalnızca birkaç makalesi bulunan bazı kişiler, her ortamda “ben akademisyenim” deme ihtiyacı hissedebiliyor. İlber Ortaylı ise bilgisi ve birikimiyle zaten başkaları tarafından takdir ediliyordu. Kendisini öne çıkarmaya gerek duymadı. Bu tavrı, yalnızca kişisel bir erdem değil, aynı zamanda öğrencilerine ve genç akademisyenlere verdiği güçlü bir dersti.
Onun duruşu, “akademisyenlik yalnızca unvan veya gösteriş değildir. Sorumluluk, disiplin ve tevazuyla yaşanmalıdır” mesajını bugün de aktarmaya devam ediyor. Bu yönüyle Ortaylı, yalnızca büyük bir tarihçi değil, gelecek nesiller için örnek alınması gereken bir akademik duruşun ve tevazunun temsilcisiydi.
Bugün onun vefatıyla yalnızca Türk tarihçiliği büyük bir kayıp yaşamamıştır. Onun konuşmalarını dinleyerek ufkunu genişleten, tavsiyeleriyle yol bulan ve tarih sevgisini ondan öğrenen sayısız genç de büyük bir rehberini kaybetmiştir. Çünkü bazı hocalar yalnızca ders anlatmaz, bir neslin düşünme biçimini şekillendirir. Şüphesiz onun yerini doldurmak kolay değildir belki de hiçbir zaman tam anlamıyla doldurulamayacaktır. Ancak bıraktığı eserler, yetiştirdiği öğrenciler ve ilme adanmış hayatı, gelecek nesiller için daima bir rehber olmaya devam edecektir. Yokluğu ise bizlerde derin bir boşluk bırakacaktır.
